Boethius và Niềm an ủi của Triết học

Mùa thu năm 523, trong một phòng giam gần Pavia có một người đàn ông ngoài bốn mươi tuổi đang ngồi chờ ngày bị xử tử. Chỉ vài tháng trước, ông vẫn là một trong những nhân vật quyền lực nhất của triều đình Ostrogoth: từng làm quan chấp chính (consul) ở Roma, vừa được phong chức Master of Offices (đứng đầu bộ máy hành chính dân sự) và hai con trai ông cùng lúc giữ chức consul, điều mà chính ông gọi là đỉnh cao của đời mình . Giờ đây, ông bị buộc tội phản quốc, hành nghề ma thuật, phải chịu cảnh tù đày và chờ bị hành quyết .

Thú vị rằng, trong phòng giam, thay vì viết thư biện hộ hay hồi ký chính trị, ông đã dành những ngày tháng cuối cùng ở trần thế để viết về…triết học. Người đàn ông đó là Anicius Manlius Severinus Boethius, và cuốn sách ông viết - De consolatione philosophiae (Niềm an ủi của Triết học) - sẽ trở thành một trong những tác phẩm được sao chép và đọc nhiều nhất suốt cả nghìn năm sau đó, chỉ đứng sau Kinh Thánh về mức độ phổ biến ở châu Âu thời Trung cổ . Bài viết này sẽ đi qua cuộc đời ông, dự án tri thức đồ sộ mà ông theo đuổi, và đặc biệt là đi sâu vào nội dung triết học của cuốn Consolatio,  cuộc đối thoại giữa một người sắp chết và một nữ thần mang tên Triết học.

I.  Boethius: “Người La Mã cuối cùng”

Năm 476, viên tướng German Odoacer phế truất vị hoàng đế Tây La Mã cuối cùng. Về danh nghĩa, Đế chế Tây La Mã đã chấm dứt; tuy nhiên, đời sống văn hóa La Mã vốn không thể biến mất chỉ trong một đêm. Ở Ý vẫn còn lưu tồn dấu vết của đời sống La Mã, các tầng lớp quý tộc nguyên lão vẫn giữ những chức vụ mang tính nghi lễ như consul. Họ còn giữ gìn các phong tục như đọc Virgil và Cicero, và coi giáo dục cổ điển là dấu hiệu của địa vị .

Năm 493, Theodoric, vua của người Ostrogoth, đánh bại Odoacer và trở thành người cai trị thực sự của Ý, dù về danh nghĩa vẫn thần phục hoàng đế Đông La Mã ở Constantinopolis. Theodoric giữ nguyên bộ máy hành chính La Mã và trọng dụng giới quý tộc bản địa, nhưng có một mâu thuẫn không thể xóa bỏ: Theodoric theo phái Arius, một nhánh Kitô giáo bị xem là dị giáo, trong khi phần lớn thần dân La Mã của ông theo Công giáo Nicaea . Chính sự trái ngược trong tôn giáo và chính trị này, chứ không phải một cuộc chiến tranh, sẽ kéo Boethius vào chỗ chết.

Sinh ra trong bối cảnh ấy (khoảng năm 477 đến 480), Boethius thuộc dòng họ Anicii, một trong những gia tộc quý tộc lâu đời và danh giá nhất La Mã . Cha ông từng làm consul năm 487 nhưng mất sớm, và Boethius được một quý tộc khác, Quintus Aurelius Memmius Symmachus, nhận nuôi dạy. Ông được giáo dục kỹ lưỡng bằng cả tiếng Latin lẫn tiếng Hy Lạp, một khả năng hiếm có vào thời điểm mà phần lớn giới trí thức phương Tây đã không còn đọc được tiếng Hy Lạp nữa .

II. Sự nghiệp chính trị và tham vọng tri thức

Boethius bước vào chính trường từ trẻ và thăng tiến nhanh chóng. Ông làm consul năm 510, và đến năm 522, cả hai con trai ông cùng lúc được phong consul. Đó là vinh dự hiếm có mà chính Boethius, trong Consolatio, nhắc lại như đỉnh điểm của vận may đời mình . Cùng năm đó, Theodoric bổ nhiệm ông làm Master of Offices tại kinh đô Ravenna.

Song song với sự nghiệp chính trị, Boethius theo đuổi một dự án tri thức có quy mô gần như không tưởng: dịch toàn bộ tác phẩm của Aristotle và Plato sang tiếng Latin, kèm bình luận, rồi từ đó chứng minh rằng hai triết gia lớn nhất Hy Lạp cổ đại, dù có vẻ khác biệt, thực chất hài hòa với nhau .

Tuy không kịp hoàn thành trọn vẹn ước vọng, nhưng ít nhất Boethius đã chuyển ngữ một vài cuốn trong bộ Organon của Aristotle. Để rồi từ đó, tác phẩm dịch thuật của ông sẽ trở thành một trong những di sản tri thức quan trọng bậc nhất của toàn bộ thời Trung cổ. Boethius dịch cuốn Isagoge của Porphyry, một tác phẩm giới thiệu logic học Aristotle, cùng với Categories và On Interpretation của chính Aristotle, kèm các bộ bình luận riêng . Trừ tác phẩm Posterior Analytics bị thất lạc, các bản dịch này vẫn là nguồn duy nhất để châu Âu Latin tiếp cận logic học Aristotle cho đến tận thế kỷ XII .

Trong lời mở đầu Isagoge, Porphyry nêu ra ba câu hỏi về "vấn đề cái phổ quát" (universals). Chẳng hạn, khái niệm "con người" hay "loài vật" có tồn tại thật sự ngoài đời, hay chỉ là những khái niệm trong đầu ta, nhưng ông từ chối trả lời trong một tác phẩm dẫn nhập . Chính bản dịch và bình luận của Boethius về đoạn văn ngắn ngủi này đã châm ngòi cho một trong những cuộc tranh luận triết học dài hơi nhất của thời Trung cổ, kéo dài qua Abelard, Duns Scotus, cho đến William xứ Ockham .

Bên cạnh logic học, Boethius còn viết các chuyên luận về số học, âm nhạc và hình học. Ông chính là người đưa ra khái niệm "quadrivium" (bốn môn toán học tự do) mà cùng với "trivium" sẽ hợp thành bảy môn nghệ thuật tự do (seven liberal arts), khung chương trình cốt lõi của giáo dục đại học châu Âu suốt nhiều thế kỷ sau . Bên cạnh đó, ông cũng để lại năm chuyên luận thần học ngắn, gọi là Opuscula Sacra, bàn về Ba Ngôi và bản chất Kitô. Những thành tựu trên cho thấy ông không chỉ là một học giả cổ điển mà còn tham gia trực tiếp vào các tranh luận thần học đương thời .

III. Sự sụp đổ

Sự sụp đổ của Boethius bắt đầu từ một hành động mà ông cho là chính nghĩa. Năm 523, một cựu quan chấp chính khác, Caecina Decius Faustus Albinus, bị tố cáo viết thư cho triều đình Constantinopolis với nội dung phản nghịch Theodoric. Boethius đứng ra bênh vực Albinus trước Nguyên lão viện, và ngay lập tức, chính ông cũng bị cuốn vào lời buộc tội ấy .

Theo chính lời kể của Boethius trong Consolatio, có bốn cáo buộc chống lại ông: rằng ông muốn bảo vệ Nguyên lão viện; rằng ông đã ngăn cản việc dùng lời khai giả để buộc tội Nguyên lão viện; rằng ông muốn gìn giữ quyền tự do của Roma; và nghiêm trọng nhất, rằng ông đã phạm tội báng bổ khi liên lạc với "các thế lực ma quỷ" . Giới sử học hiện đại phần lớn đồng ý rằng những cáo buộc này mang màu sắc chính trị và tôn giáo nhiều hơn là có cơ sở thực tế: lòng trung thành của Boethius với Nguyên lão viện La Mã và với Công giáo Nicaea khiến ông trở thành đối tượng nghi kỵ trong một triều đình German theo phái Arius .

Không được phép tự biện hộ trước Nguyên lão viện, Boethius bị giam giữ gần Pavia và bị xử tử vào năm 524, có lẽ bằng cách tra tấn rồi đánh chết . Về sau, tại Ý, ông được tôn kính như một vị thánh tử đạo, dù ông chết vì lý do chính trị chứ không phải vì đức tin, và mộ ông hiện vẫn còn ở nhà thờ San Pietro in Ciel d'Oro tại Pavia .

IV. Tác phẩm trong ngục tối: Consolatio Philosophiae

Về mặt hình thức, Consolatio được viết theo lối prosimetrum  (xen kẽ văn xuôi và thơ), một thể loại bắt nguồn từ truyền thống trào phúng Menippus . Tác phẩm gồm năm quyển, mỗi quyển xen kẽ các đoạn văn xuôi lập luận (prosa) với các đoạn thơ trữ tình (metrum) đóng vai trò như những khoảng lặng suy tư giữa các bước lập luận .

Quyển I mở ra bằng hình ảnh của chính Boethius, trong phòng giam, đang làm thơ than vãn về số phận mình, với các Nữ thần Thơ ca (Muses) đứng bên giường "đọc lời" cho ông viết trong nước mắt . Đúng lúc đó, một người phụ nữ có dáng vẻ uy nghi xuất hiện, Lady Philosophy, Nàng Triết học được nhân cách hóa, mặc một chiếc áo dệt bằng chính tay bà. Xuất hiện hai chữ cái Hy Lạp Pi và Theta được thêu ở hai gấu áo, cùng một bậc thang tưởng tượng nối liền hai chữ ấy, biểu trưng cho hành trình từ đời sống thực hành lên đời sống chiêm nghiệm . Bà giận dữ xua đuổi các Nữ thần Thơ ca, gọi họ là những kẻ chỉ biết nuôi dưỡng nỗi đau chứ không chữa lành nó, rồi bắt đầu cuộc đối thoại kéo dài suốt năm quyển sách .

Điều đáng chú ý và gây tranh cãi học thuật lâu dài là trong suốt tác phẩm vốn được viết bởi một tín đồ Kitô giáo hầu như không có một chi tiết thần học Kitô giáo cụ thể nào. Toàn bộ khung siêu hình học của cuốn sách là Tân Platon . Không ít học giả xem đây là bằng chứng cho tính chân thành trí tuệ của tác phẩm: một nỗ lực triết học nghiêm túc nhất của người đã dành cả đời để tìm sự an ủi trong lý tính .

V. Quyển II: Bánh xe Vận mệnh và câu hỏi về Hạnh phúc

Sau khi trấn an Boethius rằng ông chưa hoàn toàn quên Triết học, Lady Philosophy bắt đầu chữa trị bằng cách để chính Lady Fortune lên tiếng. Fortune tự biện hộ: bản chất của bà vốn là sự thay đổi không ngừng, cho rồi lấy lại, nâng lên rồi hạ xuống, và không ai có quyền trách bà vì đã lấy đi thứ mà chính bà đã ban cho . Hình ảnh trung tâm ở đây là Bánh xe Vận mệnh (Rota Fortunae): một bánh xe không ngừng quay, đưa người lên đỉnh cao rồi lại kéo xuống đáy vực, và bi kịch nảy sinh khi con người nhầm lẫn, tưởng rằng vị trí trên bánh xe là điều ổn định đáng để bám víu .

Từ đó, Lady Philosophy dẫn Boethius đến câu hỏi cốt lõi của toàn bộ quyển II và III: nếu của cải, danh vọng, quyền lực và sắc đẹp (những thứ mà Fortune ban phát) đều mong manh và nằm ngoài tầm kiểm soát của con người, thì hạnh phúc thật sự nằm ở đâu? Bà lần lượt phân tích từng loại "hàng hóa" mà người đời theo đuổi: của cải không tự thân đầy đủ, vì người giàu vẫn luôn lo sợ mất mát; danh vọng thường đến với kẻ không xứng đáng; quyền lực chính trị thực chất mong manh; còn sắc đẹp và khoái lạc chỉ là những thứ chóng tàn . Tất cả những điều này, theo Philosophy, chỉ là những mảnh vỡ rời rạc của một điều lớn hơn, tức cái Thiện tối thượng, mà con người trong sự mù quáng của mình đã tách rời và theo đuổi riêng lẻ như thể chúng là cùng đích.

VI. Quyển III: cái Thiện tối thượng và bản chất của Thượng Đế

Trong Quyển III, giống như những gì Aristotle từng viết về Eudaimonia, Lady Philosophy lập luận rằng hạnh phúc thật sự phải là một trạng thái tự-đầy-đủ, không phụ thuộc vào bất cứ điều gì bên ngoài, và không thể bị Fortune lấy đi. Nhưng của cải, danh vọng, quyền lực, sắc đẹp và khoái lạc - dù mỗi thứ đều mang một mảnh của sự tốt lành - lại luôn thiếu hụt, luôn có thể mất đi.

Từ đó, Philosophy đưa ra một trong những lập luận nổi tiếng nhất của tác phẩm: nếu mọi sự tốt lành riêng lẻ mà con người theo đuổi đều chỉ là những mảnh vỡ không trọn vẹn của một cái Thiện hoàn hảo, thì cái Thiện hoàn hảo ấy hẳn phải tồn tại và đó chính là Thượng Đế. Hạnh phúc thật sự, do đó, chỉ có thể đạt được bằng cách quay về hợp nhất với Thượng Đế. Một kết luận mang đậm dấu ấn Tân Platon .

VII. Quyển IV: vấn đề của cái ác

Boethius dành Quyển IV để đối diện trực tiếp với nỗi đau của chính ông: tại sao, trong thế giới được vị Thượng Đế toàn năng và toàn thiện cai quản, kẻ ác lại thường xuyên được tưởng thưởng còn người thiện lành lại chịu khổ đau bất công ?

Khác với trực giác thông thường, Lady Philosophy lập luận rằng vì cái ác vốn không có ‘thực chất’, nó chỉ là sự thiếu vắng cái Thiện. Nên kẻ làm điều ác, dù bề ngoài có vẻ quyền lực, thực chất đang tự làm suy yếu chính bản chất con người của mình. Hay nói cách khác, họ không còn là…con người . Từ đó, bạn nói thêm, người tốt chịu đau khổ thực chất đang được rèn luyện, còn kẻ ác thoát khỏi trừng phạt trong đời này thực chất đang bị tước mất cơ hội sửa chữa bản thân. Nghĩa là mọi vận mệnh, dù tốt hay xấu theo con mắt người đời, cuối cùng đều phục vụ mục đích tốt lành .

Để giải thích vì sao trật tự tốt lành ấy lại vận hành trong một thế giới đầy hỗn loạn bề mặt, Philosophy phân biệt hai khái niệm cốt lõi. Providence (Sự Quan Phòng) là chính trí tuệ thần linh bất biến, nhìn thấy và sắp đặt toàn bộ vạn vật trong một cái nhìn duy nhất, trọn vẹn; còn Fate (Định Mệnh) là chính trật tự ấy khi nó triển khai ra trong thời gian, qua chuỗi nhân quả mà con người trải nghiệm từng khoảnh khắc một . Vì con người chỉ có thể nhìn thấy Định Mệnh, những gì có vẻ bất công hay hỗn loạn trong mắt ta thực chất chỉ là sự giới hạn của góc nhìn con người trước một trật tự mà chỉ Thượng Đế mới thấy được trọn vẹn .

VIII. Quyển V: nghịch lý giữa sự biết trước của Thượng Đế và ý chí tự do

Quyển V, quyển cuối cùng, đối diện với câu hỏi triết học khó nhất và cũng là câu hỏi mà truyền thống học thuật xem là đóng góp độc đáo nhất của Boethius: nếu Thượng Đế biết trước tuyệt đối mọi sự sẽ xảy ra, thì con người còn có ý chí tự do thật sự hay không ?

Boethius trình bày nghịch lý này dưới dạng một chuỗi lập luận chặt chẽ. Nếu Sự Quan Phòng của Thượng Đế đã biết trước điều gì sẽ xảy ra, thì điều đó ắt phải xảy ra; Thượng Đế biết trước không chỉ hành động mà cả ý định và ước muốn của con người; vậy thì mọi hành động, ý định và ước muốn của con người đều tất yếu phải xảy ra đúng như đã được biết trước; và nếu vậy, có vẻ như không còn chỗ cho ý chí tự do .

Lời giải mà Lady Philosophy đưa ra nằm ở việc định nghĩa lại chính khái niệm "sự biết trước". Bà lập luận rằng Thượng Đế không tồn tại trong thời gian như con người. Ngài tồn tại trong sự vĩnh cửu, một trạng thái sở hữu trọn vẹn toàn bộ sự sống trong một hiện tại duy nhất, không có quá khứ hay tương lai . Vì vậy, khi Thượng Đế thấy trước một hành động tự do của con người, Ngài không nhìn nó như một sự kiện tương lai sẽ-phải-xảy-ra, mà nhìn nó như một sự kiện đang-xảy-ra-ngay-trước-mắt-Ngài .

Nói cách khác, sự biết trước của Thượng Đế không phải là nguyên nhân khiến sự việc xảy ra. Nó chỉ đơn thuần là việc quan sát điều đang xảy ra, từ một góc nhìn vượt ngoài thời gian. Hành động của con người vẫn là tự do; nó chỉ trở thành "tất yếu" khi được xét trong tương quan với sự biết trước của Thượng Đế, một loại tất yếu có điều kiện, khác hẳn với sự tất yếu tuyệt đối vốn mới thực sự triệt tiêu tự do . Bằng cách phân biệt hai loại tất yếu này, Boethius đưa ra một trong những giải pháp có ảnh hưởng lâu dài nhất cho bài toán tương thích giữa sự toàn tri của Thượng Đế và ý chí tự do của con người.

Đáng chú ý, cuốn sách kết thúc đột ngột ngay sau khi giải quyết xong nghịch lý này, không có một đoạn kết luận nào tổng hợp lại toàn bộ hành trình. Sự kết thúc đột ngột này cũng được sử dụng để diễn giải cho niềm tin cốt lõi của ông rằng sự an ủi thật sự nằm ở quá trình truy vấn và hiểu ra chân lý, chứ không nhất định sáng tác một tác phẩm hoàn chỉnh.

IX. Người nối giữa hai thời đại

Boethius bị hành quyết ngay sau khi hoàn thành tác phẩm, có lẽ vào năm 524 hoặc 525 . Nhưng đúng với danh hiệu thường được dùng để tóm gọn vị trí lịch sử của ông: "người La Mã cuối cùng, nhà kinh viện đầu tiên", cái chết thực ra là sự khởi đầu .

Là "người La Mã cuối cùng", ông là đại diện cuối cùng cho lý tưởng quý tộc-học giả La Mã cổ điển, người vẫn cố gắng đọc và dịch trọn vẹn Aristotle bằng tiếng Hy Lạp nguyên bản vào đúng thời điểm mà khả năng đọc Hy Lạp đang biến mất khỏi phương Tây. Chỉ bốn năm sau khi ông mất, ngôi trường triết học nổi tiếng ở Athens, nơi kế thừa trực tiếp truyền thống của Plato, cũng bị hoàng đế Justinian ra lệnh đóng cửa vĩnh viễn .

Là "nhà kinh viện đầu tiên", các bản dịch và bình luận logic học của ông trở thành nền tảng gần như duy nhất để các trường học tu viện và nhà thờ thời Trung cổ tiếp cận tư duy Aristotle suốt sáu thế kỷ, và chính phương pháp lập luận chặt chẽ, từng bước mà ông sử dụng đã đặt nền cho toàn bộ phương pháp kinh viện sẽ thống trị các đại học châu Âu sau này .

Riêng cuốn Consolatio có một đời sống đặc biệt rực rỡ. Nó được vua Alfred Đại đế của Anh dịch sang tiếng Anh cổ vào thế kỷ IX, được dịch sang tiếng Pháp cổ vào thế kỷ XIII, được chính Geoffrey Chaucer dịch sang tiếng Anh trung đại vào cuối thế kỷ XIV (với dấu ấn rõ rệt trong Troilus and Criseyde và The Knight's Tale) và thậm chí còn được Nữ hoàng Elizabeth I tự tay dịch vào cuối thế kỷ XVI . Dante, trong Paradiso, khúc ca X, đặt linh hồn Boethius vào hàng ngũ những bậc hiền triết sáng láng nhất trên Thiên đường . Sử gia Edward Gibbon, người nổi tiếng hoài nghi với Kitô giáo thời Trung cổ, cũng phải gọi cuốn sách này là "một tập sách vàng, không hề kém cạnh những giờ nhàn tản của Plato hay của Cicero" .

Lời kết

Có một sự trớ trêu đáng suy ngẫm trong câu chuyện của Boethius: một người đàn ông dành cả đời theo đuổi quyền lực chính trị cuối cùng lại được nhớ đến không phải vì bất cứ điều gì ông làm khi còn quyền lực, mà vì những gì ông viết ra khi đã mất đi tất cả, ngồi trong phòng giam chờ chết.

Và có lẽ chính hoàn cảnh viết nên tác phẩm mới là điều khiến nó có sức nặng đặc biệt. Consolation là nỗ lực cuối cùng của một con người đang đối diện trực tiếp với bất công, mất mát và cái chết, cố gắng tìm ra một cách hiểu về vũ trụ mà trong đó nỗi đau của chính mình không phải là vô nghĩa. Việc ông chọn tìm đến lý tính triết học, thay vì những an ủi tôn giáo trực tiếp hơn, có lẽ chính là lý do khiến tác phẩm này vượt qua được ranh giới tôn giáo và thời đại, để tiếp tục nói chuyện với độc giả suốt mười lăm thế kỷ sau.