Hypatia xứ Alexandria: Nữ triết gia và cái chết bi thảm

Tháng Ba năm 415, vào mùa Chay, Hypatia, triết gia và nhà toán học nổi tiếng tại Alexandria, bị một nhóm Kitô hữu sát hại trên đường trở về nhà. Cái chết của bà, về sau, đã trở thành một trong những câu chuyện được kể lại nhiều nhất về Alexandria cuối thời Cổ đại. Qua nhiều thế kỷ, bà được nhìn nhận như biểu tượng của lý tính chống lại tôn giáo, nạn nhân của giáo quyền, hình mẫu của người phụ nữ trí thức, hay hiện thân của nền khoa học cổ đại bị hủy diệt.

Đằng sau những lớp diễn giải ấy, các tư liệu về cuộc đời của bà còn lại tương đối ít. Hypatia là một nhà triết học Tân Platon, một nhà toán học và thiên văn học, đồng thời là một người thầy có ảnh hưởng tại Alexandria. Thành phố, nơi bà sinh sống, hội tụ các trí thức Hy Lạp, Kitô giáo, Do Thái giáo và các truyền thống văn hóa khác, trong khi quan hệ giữa những cộng đồng và các trung tâm quyền lực ngày càng căng thẳng. Cái chết của bà cũng liên đới trực tiếp tới bối cảnh chính trị, tôn giáo và xã hội cụ thể của Alexandria đầu thế kỷ V, thay vì được giản lược thành một cuộc đối đầu giữa "khoa học" và "tôn giáo".

Bài viết này tập trung vào những gì có thể xác lập từ các nguồn cổ đại còn lại, đồng thời phân biệt chúng với những giả thuyết và diễn giải được hình thành trong các thời kỳ sau.

I. Alexandria đầu thế kỷ V

Thành phố được Alexandros Đại đế thành lập năm 331 TCN và dưới triều đại Ptolemaios đã trở thành một trong những trung tâm tri thức quan trọng nhất của thế giới Địa Trung Hải. Alexandria từng quy tụ một truyền thống nghiên cứu rộng lớn về toán học, thiên văn học, y học và triết học, gắn với những tên tuổi như Euclid, Eratosthenes, Hipparchus và Ptolemaios.

Tuy nhiên, đến thời Hypatia, Alexandria đã khác đáng kể so với Alexandria của thời Ptolemaios. Thư viện nổi tiếng của thành phố đã suy tàn từ nhiều thế kỷ trước do những biến động chính trị và quân sự. Vì vậy, quan niệm phổ biến cho rằng Hypatia là "nữ thủ thư cuối cùng" của Thư viện Alexandria và bị sát hại trong khi thư viện bị thiêu hủy không có cơ sở trong các nguồn cổ đại. Hypatia không được biết là từng giữ chức vụ tại Thư viện, và bà cũng không bị giết tại đó.

Điều đáng chú ý hơn, đối với thời đại của Hypatia, chính là sự thay đổi trong tương quan quyền lực tôn giáo và chính trị. Alexandria lúc đó đang quy tụ người Hy Lạp, người Ai Cập bản địa, cộng đồng Do Thái và các cộng đồng Kitô giáo. Đến cuối thế kỷ IV, Kitô giáo ngày càng giữ vị trí nổi bật, giám mục Alexandria đã dần trở thành trung tâm quyền lực có ảnh hưởng đáng kể đến cộng đồng.

Năm 391, dưới thời giám mục Theophilus, Serapeum, một trong những trung tâm thờ phụng thần Serapis quan trọng của Alexandria, bị một đám đông Kitô giáo phá hủy trong bối cảnh các chính sách của hoàng đế Theodosius I hạn chế các nghi lễ ngoại giáo. Tuy thế, bấy giờ người Kitô giáo và người ngoại giáo vẫn cùng được giáo dục trong truyền thống Hy Lạp, cùng đọc Homer, Plato và Euclid.  Chính trong không gian vừa tiếp nối vừa biến đổi, Hypatia hoạt động như một nhà triết học và người thầy.

II. Hypatia và những gì có thể biết về cuộc đời bà

Ngay cả năm sinh của Hypatia cũng không thể xác định chắc chắn. Một truyền thống trước đây đặt năm sinh của bà vào khoảng 370, trong khi Maria Dzielska, dựa trên việc đối chiếu các nguồn gần thời đại hơn, lập luận rằng bà có thể sinh khoảng năm 355. Cách xác định này phù hợp hơn với một số mô tả cổ đại về tuổi tác và vị thế của bà, đồng thời cho phép giải thích Hypatia như một phụ nữ đã ở độ tuổi khoảng sáu mươi khi qua đời. Vì vậy, có vẻ, Hypatia đã là một phụ nữ trưởng thành và có vị thế học thuật đáng kể khi bị sát hại.

Cha của Hypatia là Theon, một nhà toán học và thiên văn học có tiếng tại Alexandria. Theon được biết đến đặc biệt qua bản hiệu đính Cơ sở (Elements) của Euclid, cũng như qua những bình luận của ông về Almagest của Ptolemaios. Ông còn lưu lại những ghi chép về các hiện tượng thiên văn, trong đó có các quan sát nhật thực và nguyệt thực. Hypatia vì thế lớn lên trong một môi trường trí thức đặc biệt thuận lợi cho việc nghiên cứu toán học và thiên văn học.

Damascius, một triết gia Tân Platon sống vào thế kỷ VI, nhấn mạnh năng lực trí tuệ của bà; trong khi Socrates Scholasticus, một sử gia Kitô giáo viết vào khoảng năm 439, cho biết bà đạt đến trình độ học vấn vượt xa nhiều triết gia đương thời.

Đối với đời sống riêng tư của Hypatia, tư liệu đáng tin cậy rất hạn chế. Suda, một bộ bách khoa thư Byzantine thế kỷ X, gọi bà là vợ của triết gia Isidore, nhưng thông tin này gần như chắc chắn là kết quả của sự nhầm lẫn, bởi Isidore sống sau Hypatia nhiều thập niên. Không có nguồn đáng tin cậy nào xác nhận Hypatia từng kết hôn.

Một giai thoại khác kể rằng khi một học trò say mê Hypatia, bà đã đưa cho người này xem một mảnh vải dính máu kinh nguyệt nhằm nhắc anh ta rằng đối tượng của ham muốn thân xác không phải là vẻ đẹp đích thực mà triết học hướng tới. Không thể xác định chắc chắn tính lịch sử của câu chuyện này. Dẫu vậy, nó phù hợp với hình ảnh Hypatia được lưu truyền trong các nguồn Tân Platon: một nữ triết gia được xem là đã dành đời mình cho việc tu dưỡng trí tuệ và triết học.

III. Nhà toán học và thiên văn học

Một trong những khó khăn lớn nhất khi nghiên cứu Hypatia là phần lớn trước tác của bà đã thất truyền. Bộ Bách khoa toàn thư Suda quy cho bà những bình luận về Arithmetica của Diophantus, Conics của Apollonius xứ Perga và một tác phẩm được gọi là Astronomical Canon. Đây đều là những lĩnh vực quan trọng của toán học và thiên văn học Hy Lạp.

Bằng chứng trực tiếp và đáng tin cậy hơn nằm trong truyền thống bản thảo của công trình Almagest của Theon. Một ghi chú trên tiêu đề của quyển III cho biết văn bản đã được "hiệu đính bởi con gái tôi, Hypatia, nhà triết học", điều này cho thấy Hypatia trực tiếp tham gia vào việc biên tập một văn bản toán học và thiên văn học quan trọng.

Các thư của Synesius xứ Cyrene, một học trò của Hypatia, cũng cung cấp một số bằng chứng về hoạt động khoa học của bà. Trong một bức thư, Synesius nhờ Hypatia hướng dẫn về việc chế tạo một hydroscope, dụng cụ dùng để xác định tỉ trọng của chất lỏng. Synesius cũng viết về astrolabe, một dụng cụ được sử dụng để xác định và tính toán vị trí của các thiên thể. Mặc dù không thể xác định đầy đủ mức độ ảnh hưởng trực tiếp của Hypatia đối với những công trình này, các tư liệu cho thấy bà thuộc một môi trường trí thức nơi toán học, thiên văn học và kỹ thuật thực hành có quan hệ mật thiết với nhau.

IV. Nhà triết học

Về phương diện triết học, Hypatia thuộc truyền thống Tân Platon, một trong những dòng tư tưởng quan trọng của Cổ đại muộn, do Plotinus xướng đạo. Trong hệ thống này, Đấng Một (The One - tiếng Hy Lạp: τὸ Ἕν) được xem là nguyên lý tối cao; từ đó phát sinh Nous, rồi Linh hồn và thế giới khả giác. Đời sống triết học hướng đến sự thanh lọc và nâng cao linh hồn thông qua việc tu dưỡng trí tuệ và chiêm nghiệm.

Socrates Scholasticus cho biết Hypatia tiếp nối truyền thống triết học của Plato, giảng giải các nguyên lý triết học cho những người tìm đến học bà. Damascius, dù viết muộn hơn, mô tả bà xuất hiện công khai trong trang phục của một triết gia và giảng giải Plato, Aristotle cùng những tác giả khác. Điều này phản ánh quy mô ảnh hưởng của bà trong một đô thị lớn.

Các thư của Synesius cung cấp một bằng chứng đặc biệt quan trọng cho vai trò người thầy của Hypatia. Synesius về sau trở thành giám mục Kitô giáo của Ptolemais, nhưng vẫn duy trì mối liên hệ sâu sắc với nền học vấn Hy Lạp. Trong các thư gửi Hypatia, ông tìm kiếm lời khuyên, gửi các tác phẩm của mình để bà xem xét và nhắc đến nhóm học trò của bà, trong đó có cả người Kitô giáo lẫn người ngoại giáo. Những tư liệu này cho thấy cộng đồng trí thức quanh Hypatia đa dạng và ôn hòa, chứ không hề là một nhóm "ngoại đạo" chống lại Kitô giáo.

Bên cạnh đó, Hypatia không chỉ hoạt động trong phạm vi giảng dạy. Socrates Scholasticus cho biết bà thường xuyên xuất hiện trước các quan chức và tham gia vào những cuộc gặp gỡ công cộng. Ông nhấn mạnh rằng học vấn và phong thái của bà khiến bà nhận được sự kính trọng của những người có địa vị trong thành phố. Các thư của Synesius cũng cho thấy Hypatia có quan hệ với giới cầm quyền. Ông nhiều lần tìm đến bà để nhờ chuyển lời hoặc can thiệp với những người có địa vị nhằm giúp đỡ bạn bè và người quen. Hypatia dường như đã trở thành một mắt xích có ảnh hưởng trong mạng lưới ấy tại Alexandria.

Vị trí này cũng có thể được hiểu trong khuôn khổ đạo đức Tân Platon. Triết học không chỉ bao gồm đời sống chiêm nghiệm mà còn liên quan đến những đức hạnh công dân. Một triết gia có thể sử dụng trí tuệ và uy tín của mình để cố vấn, hòa giải hoặc hỗ trợ cộng đồng. Tuy nhiên, chính sự hiện diện công khai ấy cũng khiến Hypatia trở nên dễ bị cuốn vào những xung đột chính trị mà bà không trực tiếp khởi xướng.

V. Cyril, Orestes và cuộc xung đột quyền lực ở Alexandria

Năm 412, Theophilus qua đời và cháu trai ông là Cyril kế vị chức giám mục Alexandria sau một cuộc tranh chấp quyền lực. Cyril nhanh chóng củng cố ảnh hưởng của mình trong thành phố. Ông đóng cửa các nhà thờ thuộc cộng đồng Novatian và tịch thu tài sản của họ, sau đó tiến hành những hành động quyết liệt đối với cộng đồng Do Thái tại Alexandria.

Ở phía đối diện là Orestes, Tổng trấn La Mã của Alexandria. Mặc dù là một Kitô hữu, Orestes đại diện cho quyền lực hành chính thế tục của đế chế. Mâu thuẫn giữa ông và Cyril vì thế chính là sự cạnh tranh giữa hai quyền lực lớn trong thành phố.

Socrates Scholasticus ghi lại một chuỗi sự kiện làm xung đột ngày càng nghiêm trọng. Hierax, một người ủng hộ Cyril, bị Orestes bắt giữ và trừng phạt công khai vì bị cho là kích động gây bất ổn. Sau đó xảy ra một cuộc xung đột giữa người Do Thái và người Kitô giáo, dẫn tới việc Cyril trục xuất cộng đồng Do Thái khỏi Alexandria và cho phép tài sản của họ bị cướp phá. Những sự kiện này làm suy yếu thẩm quyền của Orestes và cho thấy mức độ nghiêm trọng của cuộc cạnh tranh giữa chính quyền dân sự và quyền lực của giám mục.

Cyril còn nhận được sự hỗ trợ từ các tu sĩ Nitria và nhóm parabolani, vốn ban đầu có chức năng chăm sóc người bệnh nhưng dần trở thành một lực lượng xã hội và chính trị có ảnh hưởng. Trong một cuộc đối đầu, khoảng 500 tu sĩ Nitria chặn xe của Orestes và cáo buộc ông là người ngoại giáo. Một tu sĩ tên Ammonius ném đá khiến Orestes bị thương. Sau khi Ammonius bị bắt và chết dưới tay Orestes, Cyril tuyên bố ông ta là một vị tử đạo, dù ngay cả một số Kitô hữu cũng không chấp nhận cách diễn giải này. Và cũng chính trong bối cảnh này mà Hypatia trở thành một nhân vật quan trọng.

VI. Cái chết của Hypatia năm 415

Các nguồn cổ đại đưa ra những cách giải thích khác nhau về nguyên nhân Hypatia trở thành mục tiêu. Socrates Scholasticus cho biết Hypatia thường xuyên gặp Orestes và xuất hiện một lời đồn rằng bà là người ngăn cản Tổng trấn hòa giải với Cyril. Damascius, viết muộn hơn và có thái độ thù địch với Cyril, đưa ra một cách giải thích khác, cho rằng sự nổi tiếng và ảnh hưởng của Hypatia khiến vị giám mục ghen tức. John of Nikiu, một tác giả Kitô giáo sống muộn hơn nữa, lại mô tả Hypatia như một người sử dụng ma thuật và tà thuật để mê hoặc Orestes.

Những cách giải thích này cần được phân biệt rõ ràng. Không có bằng chứng đủ để xác nhận rằng Cyril trực tiếp ra lệnh sát hại Hypatia. Cũng không có cơ sở để chấp nhận lời buộc tội bà là phù thủy như một sự kiện lịch sử. Những mô tả về ma thuật xuất hiện trong các nguồn muộn và phản ánh những diễn giải tôn giáo đối với một phụ nữ có tri thức, uy tín và ảnh hưởng công cộng.

Đây là những gì mà Socrates Scholasticus thuật lại về sự kiện này: Vào mùa Chay năm 415, một nhóm Kitô hữu do một người đọc Kinh Thánh tên Peter dẫn đầu đã chặn Hypatia khi bà đang trở về nhà. Họ lôi bà ra khỏi xe ngựa và kéo lê bà đến nhà thờ có tên là Caesarion. Họ lột bỏ quần áo của bà và gi.et bà bằng những mảnh gốm vỡ [ostraka]. Sau khi xé lìa tay chân của bà ra thành nhiều mảnh, họ đem chúng đến một nơi gọi là Cinaron và thiêu chúng. (Socrates Scholasticus, dẫn theo Dzielska)

Đó là hình ảnh của sự hủy diệt triệt để. Một cách có chủ ý, những kẻ sát hại buộc thân thể của nữ triết gia phải trải qua quá trình bị phân rã thành từng mảnh rồi thiêu hủy, như thể muốn xóa sạch mọi dấu vết hữu hình về sự tồn tại của bà. Thế nhưng, ở đây, một cái chết không toàn thây - dù tàn bạo đến mức nào - dường như vẫn có một sự tương hợp kỳ lạ với Hypatia, một triết gia thuộc truyền thống Platon. Đối với một người như bà, thân xác có lẽ chỉ là nơi linh hồn tạm thời bị giam giữ, thậm chí có thể được xem như một "ngôi mộ của linh hồn". Có lẽ đó chính là lý do tại sao Hypatia lại không hề chống cự; các ghi chép lịch sử đều không đề cập đến một sự phản kháng nào của bà. Tất nhiên, ta không thể biết bà đã thực sự nghĩ gì trong những khoảnh khắc cuối cùng. Nhưng nếu đặt cái chết ấy trong thế giới tư tưởng của bà, tại sao phải chống lại những kẻ mà, theo một nghĩa nào đó, đang giúp bà giải phóng linh hồn khỏi thân xác?

VII. Từ con người lịch sử đến biểu tượng văn hóa

Tương tự như Socrates, cái chết đã làm cho Hypatia trở nên…bất tử. Từ thế kỷ XVIII trở đi, bà nhiều lần được nhắc lại để phục vụ những vấn đề trí thức và chính trị của các thời đại khác nhau.

Trong thời Khai Minh, các tác giả như John Toland và Voltaire sử dụng câu chuyện Hypatia như một ví dụ cho phê phán giáo quyền và sự bất khoan dung tôn giáo. Edward Gibbon cũng đưa cái chết của bà vào lập luận rộng hơn về sự biến đổi của Đế chế La Mã và vai trò của Kitô giáo.

Đến thế kỷ XIX, tiểu thuyết Hypatia của Charles Kingsley năm 1853 tiếp tục biến bà thành một nhân vật văn học đại diện cho cuộc xung đột giữa văn hóa Hy Lạp cổ điển và Kitô giáo. Những tác giả như John William Draper và Andrew Dickson White sau đó đưa Hypatia vào mô hình giải thích lịch sử theo đó khoa học và tôn giáo được xem như hai lực lượng đối nghịch. Mô hình "xung đột" này ngày nay đã bị giới sử học xem xét và phê phán đáng kể.

Trong thế kỷ XX và XXI, Hypatia tiếp tục được tái hiện trong những diễn ngôn về phụ nữ và tri thức. Tạp chí triết học nữ quyền Hypatia được thành lập năm 1986; tên bà cũng được đặt cho một tiểu hành tinh và một hố trên Mặt Trăng. Carl Sagan đưa câu chuyện Hypatia vào Cosmos năm 1980, trong đó bà được liên hệ với huyền thoại về sự hủy diệt Thư viện Alexandria. Bộ phim Agora của Alejandro Amenábar năm 2009 tiếp tục đưa bà trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của Hypatia trong văn hóa đại chúng đương đại.