"Anh đã làm được như người ta chưa mà nhận xét?"

Trong một cuộc tranh luận, một ý kiến có thể bị phản đối bằng cách xem xét chính nội dung của nó. Ngoài ra, người phản đối cũng có thể bác bỏ bằng cách chất vấn lại thẩm quyền của người đưa ra ý kiến: người đưa ra ý kiến là ai; đã làm được gì; có kinh nghiệm gì; có chuyên môn gì. Trên thực tế, ta dễ dàng bắt gặp những câu nghi vấn như: “Có giỏi thì làm đi”, “Anh đã có con chưa mà dạy người khác nuôi con?”, “Anh làm được bộ phim nào chưa mà chê phim người ta?” và “Mấy người đã làm được gì cho xã hội chưa?”. Tất cả những câu trên đều thuộc về một loại phản hồi. Trong những trường hợp này, thuộc tính của người phát biểu được đưa vào như một lý do để đánh giá nội dung người đó phát biểu.Cấu trúc ấy đáng được phân tích vì nó có thể xuất hiện trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống. Đối tượng tranh luận có thể là một quảng cáo, một bộ phim, một chính sách công, một phương pháp giáo dục hay một vấn đề xã hội, nhưng câu hỏi về thành tích của người phát biểu vẫn có thể được sử dụng mà không cần thay đổi đáng kể. Điều này cho thấy câu hỏi ấy không phụ thuộc nhiều vào nội dung đang được bàn luận. Mà trước hết, nó tác động vào vị trí của người nói trong cuộc tranh luận.Vấn đề, vì thế, để hiểu rõ hơn về bản chất của những câu chất vấn như trên, ta cần xác định vai trò của nó trong cuộc tranh luận, những tiền giả định mà nó dựa vào và từ những tiền giả định ấy có thể suy ra điều gì. Phân tích này cũng giúp phân biệt hai vấn đề thường bị nhập làm một: độ đáng tin của người phát biểu và giá trị của mệnh đề được phát biểu. Kinh nghiệm hoặc chuyên môn của một người có thể là lý do để cân nhắc mức độ đáng tin của lời họ nói, nhưng bản thân những thuộc tính ấy không tự quyết định mệnh đề đúng hay sai.

I. Từ nội dung của mệnh đề sang người phát biểu

Hãy xét một trường hợp đơn giản. Một người nói: “Quảng cáo này đưa ra thông tin sai sự thật.” Để phản bác nhận định ấy, cần xem xét nội dung quảng cáo, đối chiếu thông tin được đưa ra với thực tế hoặc chỉ ra sai lầm trong lập luận của người phê bình. Nếu câu trả lời là “Mấy người đã làm được gì cho xã hội chưa?”, vấn đề ban đầu vẫn chưa được giải quyết. Câu trả lời đã chuyển sự chú ý từ quảng cáo sang người đưa ra nhận định về quảng cáo.

Cấu trúc này có thể khái quát như sau: một người đưa ra mệnh đề (P), sau đó người đối thoại không xem xét (P) mà chất vấn một thuộc tính (A) của người phát biểu. Từ (A), họ hướng đến kết luận rằng (P) không đáng được chấp nhận. Trong câu hỏi đang xét, (A) là mức độ đóng góp cho xã hội.
Các biến thể khác cũng giữ nguyên cấu trúc ấy. “Anh có con chưa?” được dùng để phản hồi một nhận định về việc nuôi dạy trẻ. “Anh đã làm được bộ phim nào chưa?” được dùng để phản hồi một nhận định về điện ảnh. “Bằng cấp gì mà dám phản biện giáo sư?” được dùng để phản hồi một nhận định học thuật. Trong mỗi trường hợp, nội dung của vấn đề có thể thay đổi, nhưng người phát biểu vẫn trở thành đối tượng cần được đánh giá.

Điều này không có nghĩa mọi thông tin về người nói đều không liên quan. Trong một số trường hợp, chuyên môn, kinh nghiệm hoặc vị trí của người phát biểu có thể cung cấp bằng chứng về độ đáng tin của lời họ nói. Một nhà nghiên cứu có nhiều năm làm việc trong một lĩnh vực có thể có cơ sở tốt hơn để đưa ra nhận định chuyên môn so với một người không có kiến thức liên quan. Tuy nhiên, từ đó không thể suy ra rằng chuyên môn của người nói tự nó chứng minh mệnh đề của họ đúng. Một lời phát biểu vẫn phải được đánh giá dựa trên những lý do và bằng chứng liên quan đến nội dung của nó.

Điểm đáng chú ý ở “Mấy người đã làm được gì cho xã hội chưa?” nằm ở chỗ câu hỏi này có thể được sử dụng mà hầu như không cần biết nội dung đang tranh luận là gì. Vì vậy, câu hỏi này có thể làm thay đổi tiêu chuẩn của cuộc tranh luận. Thay vì yêu cầu người phát biểu chứng minh (P), nó khiến người phát biểu phải chứng minh rằng mình có đủ tư cách để nói (P). Khi sự thay đổi này xảy ra, mệnh đề ban đầu có nguy cơ bị bỏ lại mà không được xem xét.

II. Một câu hỏi không phải là một mệnh đề

Có một đặc điểm hình thức quan trọng thường bị bỏ qua: “Mấy người đã làm được gì cho xã hội chưa?” là một câu hỏi. Nó không phải một mệnh đề có giá trị chân lý. “Bây giờ là mấy giờ?” không đúng hoặc sai theo cách một mệnh đề như “Bây giờ là tám giờ” đúng hoặc sai. Câu hỏi yêu cầu một thông tin; nó không tự đưa ra một nội dung để xác định giá trị chân lý.

Nếu xét theo hình thức ấy, câu hỏi “Mấy người đã làm được gì cho xã hội chưa?” không thể trực tiếp được sử dụng như một tiền đề trong một lập luận. Tuy nhiên, trong giao tiếp, hình thức ngữ pháp không quyết định toàn bộ chức năng của một phát ngôn. Một câu hỏi có thể thực hiện những hành vi khác ngoài việc yêu cầu thông tin. “Anh có thể đóng cửa không?” có hình thức nghi vấn nhưng trong một ngữ cảnh thông thường lại thực hiện một lời yêu cầu.

Tương tự, “Mấy người đã làm được gì cho xã hội chưa?” có thể mang một lực ngôn trung (illocutionary force) khác với chức năng hỏi thông tin đơn thuần. Trong ngữ cảnh tranh luận, nó thường hàm ý rằng người phát biểu chưa có đủ đóng góp và vì thế ý kiến của họ không có tư cách để được xem xét. Hình thức là nghi vấn, nhưng chức năng tranh luận có thể là bác bỏ.
Điểm này giải thích một đặc tính của câu nói. Nếu người bị hỏi yêu cầu đối phương chứng minh rằng họ “chưa làm được gì cho xã hội”, người hỏi có thể trả lời rằng mình chỉ đặt câu hỏi. Nếu người bị hỏi bắt đầu kể thành tích, cuộc tranh luận lập tức chuyển sang vấn đề mới. Câu hỏi vì thế có khả năng tác động đến cuộc tranh luận mà không trực tiếp đưa ra một mệnh đề để bảo vệ.

Bây giờ, ta sẽ khảo sát lập luận sau:
(1) Chỉ người có đóng góp đáng kể mới có quyền đưa ra phê bình có giá trị.
(2) Người A chưa có đóng góp đáng kể cho xã hội.
(3) Phê bình của người A không có giá trị.

Khi được viết ra như vậy, vấn đề trở nên rõ ràng. Mệnh đề (2) không tự dẫn đến kết luận (3). Mà tồn tại một nguyên tắc (1) về điều kiện của quyền phát biểu. Chính nguyên tắc (1) này mới cần được chứng minh.
Như vậy, phân tích câu hỏi “Mấy người đã làm được gì cho xã hội chưa?” dẫn đến một vấn đề rộng hơn: điều gì khiến một người có tư cách phát biểu, và tư cách ấy có phải là điều kiện để một mệnh đề được đánh giá là đúng hay sai hay không? Muốn trả lời, cần tiếp tục xem xét chính nguyên tắc đã được đưa vào cuộc tranh luận nhưng chưa được chứng minh.

III. Tư cách của người nói có quyết định giá trị của mệnh đề không?

Sau khi tái dựng cấu trúc của câu hỏi, vấn đề cần giải quyết là nguyên tắc nằm phía sau nó: chỉ người đã có một mức độ đóng góp nhất định cho xã hội mới có quyền đưa ra phê bình có giá trị. Nếu nguyên tắc này đúng, việc chất vấn thành tích của người phát biểu có thể liên quan đến giá trị của ý kiến. Nếu không, câu hỏi “Mấy người đã làm được gì cho xã hội chưa?” không cung cấp được cơ sở để bác bỏ nhận định ban đầu.

Trước hết, cần phân biệt giữa quyền phát biểu và giá trị của phát biểu. Một người có thể không có thành tích đáng kể nhưng vẫn đưa ra một nhận định đúng; ngược lại, một người có uy tín và nhiều thành tích vẫn có thể đưa ra một nhận định sai. Thành tích của người nói vì vậy không tự nó quyết định giá trị chân lý của mệnh đề. Thông tin về người phát biểu có thể có ý nghĩa khi đánh giá độ đáng tin, nhưng không thể thay thế cho việc xem xét nội dung, lý do và bằng chứng.

Vấn đề càng rõ khi đặt câu hỏi về chính tiêu chuẩn “làm được gì cho xã hội”. Nếu đây là điều kiện để một người có quyền phê bình, cần xác định thế nào là đủ. Một người phải đóng góp bao nhiêu, trong bao lâu, và đóng góp dưới hình thức nào? Đóng góp kinh tế có được tính giống đóng góp tri thức? Chăm sóc gia đình có được xem là đóng góp? Một công trình có giá trị nhưng không trực tiếp phục vụ cộng đồng thì được đánh giá ra sao?

Nếu không có một tiêu chuẩn xác định rõ ràng, điều kiện này có thể liên tục thay đổi tùy theo người bị chất vấn. Một thành tích được xem là đủ trong trường hợp này có thể trở nên chưa đủ trong trường hợp khác. Khi đó, “đã làm được gì cho xã hội” không còn là một tiêu chuẩn độc lập để đánh giá quyền phê bình, mà trở thành một điều kiện có thể được điều chỉnh sau khi người đối thoại đưa ra câu trả lời.

Như vậy, nguyên tắc ẩn sau câu hỏi gặp hai vấn đề: nó chưa chứng minh được mối liên hệ giữa thành tích của người nói và giá trị của mệnh đề, đồng thời cũng chưa xác định được một tiêu chuẩn nhất quán cho cái gọi là “đủ đóng góp”.

IV. Chuyên môn, thẩm quyền, và giới hạn của người phát biểu

Tuy nhiên, liệu việc chất vấn người phát biểu có phải lúc nào cũng vô nghĩa? Nếu một người hoàn toàn không có kiến thức về một lĩnh vực đưa ra nhận định chuyên môn, việc thiếu chuyên môn rõ ràng có liên quan đến độ đáng tin của nhận định ấy.

Chuyên môn có thể là một lý do để đánh giá cao hơn độ đáng tin của một phát biểu, nhưng không phải là bằng chứng đủ để xác định phát biểu ấy đúng. Vì vậy, cần phân biệt thẩm quyền chuyên môn với việc sử dụng thẩm quyền như một sự thay thế cho lập luận. “Anh không có chuyên môn” có thể là lý do để yêu cầu bằng chứng chặt chẽ hơn; nhưng từ đó suy ra “anh sai” vẫn cần thêm một bước lập luận.

Điều tương tự xảy ra với câu “Mấy người đã làm được gì cho xã hội chưa?”. Đóng góp có thể cho biết một phần về kinh nghiệm của một người, nhưng đóng góp không đồng nghĩa với chuyên môn, và chuyên môn cũng không bảo đảm tính đúng đắn của mọi phát biểu. Khi thành tích được sử dụng để quyết định một người có được quyền phê bình hay không, nó đã bị đặt vào một vị trí vượt quá giá trị chứng cứ mà nó thực sự có.

Do đó, “Anh đã làm được gì?” chỉ có ý nghĩa trực tiếp khi vấn đề đang được đánh giá là năng lực thực hiện một công việc. Khi câu hỏi ấy được dùng để phủ nhận một nhận định mà không xem xét lý do và bằng chứng của nhận định đó, nó không còn đánh giá năng lực thực hiện. Nó trở thành một cách ngụy biện từ “Hãy chứng minh điều anh nói” sang “Hãy chứng minh anh có tư cách để nói”.

V. Kết luận

“Mấy người đã làm được gì cho xã hội chưa?” chỉ trở thành một phản bác nếu ta chấp nhận rằng thành tích của người nói có liên quan đến giá trị của điều họ nói. Nhưng mối liên hệ ấy chưa được chứng minh cách rõ ràng. Kinh nghiệm và chuyên môn có thể là dữ kiện để đánh giá độ đáng tin, còn một mệnh đề vẫn phải được xem xét bằng lý do và bằng chứng của chính nó.

Vậy điều gì xảy ra nếu ta áp dụng nguyên tắc ấy một cách nhất quán? Liệu người ta có hỏi như vậy với mọi phát biểu, hay chỉ khi muốn bác bỏ một lời phê bình? Và nếu một người chưa từng “làm được gì” vẫn có thể nói đúng, thì tiêu chuẩn về tư cách phát biểu thực sự đang bảo vệ điều gì?
Đó là lúc câu hỏi này cần được đặt dưới một phép thử đơn giản, nếu đây thực sự là một quy tắc của tranh luận, nó có được áp dụng như nhau cho cả người hỏi và người được hỏi hay không?